Đạo ôn cổ bông: dấu hiệu, nguyên nhân & cách phòng trừ hiệu quả

Trong canh tác lúa hiện nay, nếu như bệnh đạo ôn lá (cháy lá) được ví như một trận hoả hoạn có thể phát hiện và dập tắt sớm, thì đạo ôn cổ bông lại là một “sát thủ thầm lặng”. Bệnh thường tấn công vào giai đoạn nhạy cảm nhất của cây lúa, giai đoạn quyết định trực tiếp đến năng suất của cả vụ mùa. Khi đã xuất hiện triệu chứng rõ ràng thì việc phòng trừ hầu như không còn hiệu quả.

1. Thực trạng bệnh đạo ôn cổ bông hiện nay 

Những năm gần đây, diễn biến thời tiết ngày càng cực đoan, mưa nắng thất thường, nhiệt độ ngày và đêm chênh lệch lớn, nắng nóng, mưa kéo dài,… đây chính là “điều kiện” khiến bệnh đạo ôn cổ bông (do nấm Pyricularia oryzae gây ra) bùng phát mạnh mẽ trên diện rộng.

Đặc biệt, xu hướng chọn giống năng suất cao và chất lượng gạo phù hợp xuất khẩu nên bà con nông dân ưu tiên gieo trồng các giống lúa thơm, lúa đặc sản như Đài Thơm 8, OM18, nếp... Đa phần các giống này rất nhạy cảm với nấm bệnh đạo ôn.

2. Tác hại của bệnh đạo ôn cổ bông đối với năng suất lúa 

Bệnh đạo ôn cổ bông rất nguy hiểm, bệnh thường tấn công vị trí cổ bông - nơi tiếp giáp giữa thân và bông lúa hoặc cổ gié.

• Giai đoạn lúa trổ bông (Nhiễm sớm): vết bệnh ban đầu chỉ là một chấm nhỏ màu xanh xám/nâu đen ở cổ bông, sau đó nhanh chóng thắt eo và thối mục. Khi mạch dẫn bị cắt đứt hoàn toàn, nước và dinh dưỡng không thể truyền lên nuôi bông, khiến bông lúa bị khô trắng, lép hạt hoàn toàn.

• Giai đoạn lúa ngậm sữa, ngậm hạt (Nhiễm muộn): nấm tấn công làm cổ bông bị khô héo, gãy gục dưới sức nặng của hạt. Hạt lúa bị lửng lép, biến màu, vỏ trấu xám xịt. 

• Thiệt hại kinh tế: nếu không có biện pháp phòng ngừa chủ động từ sớm, áp lực bệnh cao có thể làm giảm năng suất từ 70% đến 80%, thậm chí gây mất trắng. Không chỉ giảm sản lượng, chất lượng hạt gạo khi xay xát cũng bị sứt mẻ, tỷ lệ gãy nát cao, khiến thương lái ép giá, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thu nhập của nhà nông.

3. Quy luật phát sinh và phát triển của bệnh đạo ôn cổ bông 

Nấm Pyricularia oryzae phát tán cực kỳ nhanh bằng bào tử nhờ gió. Tuy nhiên, bệnh chỉ thực sự bùng phát thành dịch khi hội tụ đủ 3 yếu tố (Tam giác bệnh hại):

Yếu tố thời tiết và môi trường 

• Nhiệt độ lý tưởng: dao động trong khoảng 18 - 28°C (đặc biệt là đêm se lạnh, ngày nắng ấm).

• Ẩm độ không khí: cao trên 90%, trời âm u, thiếu ánh nắng mặt trời, sáng sớm có sương mù dày đặc hoặc mưa phùn kéo dài. Giọt sương đọng trên cổ lá đòng là môi trường hoàn hảo để bào tử nấm nảy mầm và xâm nhập.

Sai lầm trong tập quán canh tác 

• Sạ quá dày: mật độ gieo sạ lớn làm ruộng bị bít kín, không khí không lưu thông được. Ẩm độ dưới tán lá luôn giữ ở mức cao, tạo điều kiện cho nấm trú ngụ.

• Quản lý đạo ôn lá không triệt để: Nhiều ruộng bị đạo ôn lá ở giai đoạn đẻ nhánh nhưng bà con phun trị không dứt điểm. Sợi nấm vẫn âm thầm tồn tại, “leo” dần lên cổ lá đòng (hiện tượng thắt cổ chày cổ lá) và chực chờ lúa trổ để tấn công thẳng lên cổ bông.

4. Biện pháp canh tác và dinh dưỡng phòng đạo ôn cổ bông 

Do đặc tính “nhiễm bệnh là gãy, gãy là mất trắng”, việc dùng thuốc hóa học khi bệnh đã bùng phát ở cổ bông chỉ mang tính chất “chữa cháy” muộn màng. Chìa khóa thành công nằm ở chiến lược Phòng bệnh từ xa bằng các biện pháp canh tác và điều chỉnh dinh dưỡng hợp lý.

Biện pháp canh tác - tạo môi trường thông thoáng 

• Vệ sinh đồng ruộng triệt để: sau khi thu hoạch, cần dọn sạch tàn dư rơm rạ, làm sạch cỏ dại xung quanh bờ ruộng và kênh mương vì đây là những ký chủ phụ lưu trữ mầm bệnh qua các vụ.

• Chọn giống kháng bệnh: hạn chế độc canh một giống nhiễm trên diện tích lớn. Ưu tiên các bộ giống có độ chống chịu đạo ôn tốt được cơ quan nông nghiệp địa phương khuyến cáo.

• Giảm mật độ gieo sạ: áp dụng phương pháp sạ hàng, sạ thưa hoặc cấy (lượng giống tối ưu từ 80 - 100 kg/ha). Ruộng lúa thông thoáng sẽ giúp ánh nắng chiếu xuống tận gốc, tiêu diệt các bào tử nấm tự nhiên và hạ thấp ẩm độ trong ruộng.

Biện pháp dinh dưỡng - tăng “sức đề kháng” cho cây 

Dinh dưỡng mất cân đối là nguyên nhân chính làm vách tế bào lúa bị suy yếu, mở đường cho nấm bệnh tấn công.

Không bón thừa phân đạm (N): bón thừa phân đạm, bón thúc muộn hoặc sử dụng phân bón lá có hàm lượng đạm cao vào giai đoạn làm đòng sẽ làm lá lúa bản to, mọng nước, rũ xuống, vách tế bào mỏng đi, cực kỳ dễ nhiễm bệnh. Cần bón phân cân đối theo quy trình “Nặng đầu, nhẹ đuôi” hoặc kỹ thuật bảng so màu lá lúa.

• Tăng cường Silic và Canxi: đây là hai nguyên tố then chốt giúp cấu trúc bẹ lá, đốt thân và cổ bông trở nên cứng cáp. Silic khi được hấp thụ sẽ tạo thành một lớp màng cơ giới vững chắc dưới lớp biểu bì, khiến vòi xâm nhiễm của nấm bệnh không thể đâm thủng được.

• Bổ sung Kali (K) giai đoạn đón đòng: Kali giúp tăng cường quá trình vận chuyển chất khô về hạt, giúp cây khỏe mạnh, tăng khả năng chống chịu điều kiện bất lợi của thời tiết và môi trường.

• Chú ý nguyên tố vi lượng Boron (Bo): giúp hoa lúa dễ thụ phấn, lúa trổ nhanh, trổ đều, rút ngắn thời gian nhạy cảm “phơi mình” trước áp lực bào tử nấm ngoài đồng ruộng.

Lưu ý đặc biệt: khi đi thăm đồng thấy có vết bệnh đạo ôn lá xuất hiện, tuyệt đối ngưng ngay việc bón phân đạm, không phun các loại phân bón lá có chất kích thích sinh trưởng. Tiến hành phun thuốc đặc trị đạo ôn ngay và chỉ bón phân phục hồi khi vết bệnh đã khô hoàn toàn.

5. Phun phòng đạo ôn cổ bông bằng Blastogan 75WP 

Phun ngừa đạo ôn cổ bông bằng sản phẩm Blastogan 75WP vào giai đoạn lúa trổ lẹt xẹt và trổ đều với liều lượng 300g/ha để: 

• Kiểm soát bệnh hiệu quả
• Làm khô nhanh vết bệnh, giữ gié lúa xanh và an toàn 
• Tối ưu tiềm năng - năng suất

Lưu ý sử dụng an toàn: pha và phun theo đúng hướng dẫn trên bao bì, tuân thủ nguyên tắc “4 đúng” (đúng thuốc - đúng lúc - đúng liều - đúng cách) và thời gian cách ly ghi trên nhãn để đảm bảo an toàn cho nông sản, người phun và môi trường.

Câu hỏi thường gặp về đạo ôn cổ bông 

1. Đạo ôn cổ bông là gì?
   Đạo ôn cổ bông là bệnh do nấm Pyricularia oryzae tấn công vào cổ bông, cổ gié lúa ở giai đoạn trổ. Nấm cắt đứt mạch dẫn khiến bông lúa khô trắng, lép hạt, có thể gây mất trắng nếu không phòng ngừa từ sớm.
    
2. Đạo ôn cổ bông khác đạo ôn lá như thế nào?
   Đạo ôn lá (đốm lá) xuất hiện trên phiến lá, dễ phát hiện và xử lý sớm. Đạo ôn cổ bông tấn công ở giai đoạn trổ - khi triệu chứng biểu hiện rõ thì gần như không còn cứu được, nên bắt buộc phải phòng ngừa chủ động thay vì chờ trị.
    
3. Nên phun phòng đạo ôn cổ bông vào thời điểm nào?
   Có hai “thời điểm vàng” để phun phòng: khi lúa trổ lẹt xẹt (khoảng 3-5% số bông) và khi lúa trổ đều. Phun đúng hai thời điểm này giúp bảo vệ cổ bông trong suốt giai đoạn mẫn cảm nhất.
    
4. Bón phân gì để hạn chế đạo ôn cổ bông?
   Giảm đạm ở giai đoạn làm đòng - đón đòng, tăng cường kali, silic và canxi để vách tế bào cứng cáp, bổ sung Boron giúp lúa trổ nhanh và đều. Tuyệt đối không bón thúc đạm hay phun phân bón lá kích thích khi ruộng đã chớm đạo ôn lá.

Bệnh đạo ôn cổ bông tuy nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu bà con thay đổi tư duy từ “chữa bệnh” sang “phòng bệnh”. Sự kết hợp đồng bộ giữa một mật độ sạ hợp lý, một chế độ dinh dưỡng cân đối (giảm đạm, tăng kali, silic) và việc theo dõi sát sao thời tiết để phun phòng vào 2 thời điểm vàng (lúa trổ lẹt xẹt vài bông và khi lúa trổ đều) chính là chiếc lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ năng suất và mang lại một vụ mùa bội thu.

👉 Liên hệ tư vấn kỹ thuật: Công ty CP Khử Trùng Việt Nam (VFC) - www.vfc.com.vn | Tel: (028) 3822 8097 | info@vfc.com.vn

Kỹ sư Nguyễn Bảo Long